Dom Towarowy Okrąglak

Autor dzieła:

Epoka:

Fotografia: Dom Towarowy Okrąglak

Marek Leykam, właściwie Maurycy Jan Lewiński urodził się w Warszawie w roku 1908, zmarł tamże  w 1983. Był historykiem sztuki, wybitnym przedstawicielem nurtu modernizmu, jednym z najznamienitszych architektów odbudowujących Warszawę po II Wojnie Światowej, projektantem Domu Towarowego Okrąglak - najbardziej charakterystycznego budynku w Poznaniu. Jeszcze jako uczeń Gimnazjum im. Stefana Batorego w Warszawie, od roku 1925 uczęszczał na roczny kurs wieczorowy w Szkole Malarstwa i Zdobnictwa. Po skończeniu gimnazjum od roku 1927 kształcił się zaocznie w Szkole Sztuk Pięknych im. Wojciecha Gersona, jednak jej nie ukończył. Jako architekt rozpoczął działalność w 1933 roku. Wtedy to stworzył swój pierwszy samodzielny projekt. Był nim projekt typowego domku drewnianego, zgłoszony na konkurs Banku Gospodarstwa Krajowego na wzorowe typy drobnego budownictwa mieszkaniowego. Niedługo później, w 1935 roku, wraz z prof. Mieczysławem Kotarbińskim z ASP w Warszawie, stworzył koncepcję uporządkowania majątku w Zułowie, będącym miejscem urodzenia marszałka Józefa Piłsudskiego. Z większych prac projektowych, przypadających na czas przed II wojną światową, wspomnieć jeszcze należy projekty meczetu w Warszawie oraz siedziby Banku Gospodarstwa Krajowego w Poznaniu. Tak naprawdę jednak w latach 30. to nie architektura była głównym polem działania Leykama, lecz publicystyka, skupiona na problemach z architekturą związanych. Leykam pisał teksty m.in. dla „Architektury i Budownictwa” czy „Plastyki”. 

            Po wybuchu II wojny światowej brał udział w kampanii wrześniowej, a następnie, w 1940 roku, w operacjach zbrojnych we Francji. Wraz z II Dywizją Strzelców Pieszych został internowany w obozie w Winterthur, co okazało się, mając na względzie pożogę wojenną, która do neutralnej Szwajcarii nie dotarła, okolicznością sprzyjającą dalszemu rozwojowi intelektualnemu i zawodowemu Leykama. Korzystając z faktu, iż władze Szwajcarii swobodnie podchodziły do osób internowanych, tak jak wielu jego kolegów zajął się uzupełnianiem edukacji. Zapisał się na Politechnikę w Zurichu, gdzie obronił doktorat z zakresu sztuki liturgicznej, koncentrując się na odległych czasowo epokach wczesnego chrześcijaństwa oraz średniowiecza. Oprócz nauki podejmował się i innych zadań, na przykład zaprojektował wydaną w 1943 roku książkę Na postoju, poświęconą twórczości plastycznej i literackiej żołnierzy II Dywizji Strzelców Pieszych.

            Po powrocie do kraju, w 1945 roku, rozpoczął współpracę z Wydziałem Architektury Politechniki Warszawskiej, gdzie wykładał historię architektury średniowiecznej. Związał się także ze Szkołą Inżynierską w Szczecinie, wkrótce przekształconą w Politechnikę. Pracował też w Planowaniu Przestrzennym oraz Biurach Projektowych. Zaczął tworzyć liczne budynki użyteczności publicznej, a także zakłady przemysłowe, w szczególności motoryzacyjne. Zasłynął projektowaniem tzw. „żyletkowców”, nowoczesnych formalnie i konstrukcyjnie obiektów szkieletowych z prefabrykatów. Miano „żyletkowców” jego budynki zyskały z racji na istnienie w ich zewnętrznej strukturze głębokich glifów, stanowiących ochronę przed nadmiernym nasłonecznieniem, przecinających rozległe tafle szklanych partii fasad.

            W II połowie lat 40. otrzymywał prestiżowe zlecenia państwowe, współpracując z innymi architektami przy tworzeniu gmachów znajdujących się w dzielnicy rządowej, na osi ul. Wspólnej w Warszawie. Tam znajduje się m.in. budynek Informacji Wojskowej przy ul. Chałubińskiego (proj. z Janem Hryniewieckim), Centrala Biura Studiów i Projektów Budownictwa Przemysłowego przy ul. Św. Barbary (proj. z Władysławem Pieńkowskim), a przede wszystkim gmach Prezydium Rządu. Ten ostatni był jedynym w jego dorobku, w którym bezpośrednio musiał zmierzyć się z socrealizmem. Wyszedł z tego zadania zwycięsko, w ciekawy sposób odnosząc się do wczesnorenesansowych brył pałaców florenckich, wnętrze zaś organizując wokół monumentalnej i efektownej rotundy-westybulu z galeriami, przykrytej kopułą. Nie zrezygnował przy tym z nowoczesnych elementów konstrukcyjnych, technicznych, a także estetycznych, przez co całość nie razi topornością charakterystyczną dla przeskalowanych, ciężkich gmachów socrealistycznych.

            W kolejnych dziesięcioleciach uczestniczył w wielu konkursach na różnego rodzaju budowle oraz pomniki, z których znaczna część nie została jednak zrealizowana. Z budowli, które powstały, warto  wymienić Stadion Dziesięciolecia (projektowany razem z Jerzym Hryniewieckim i Czesławem Rajewskim), wysokościowiec przy rondzie Waszyngtona w Warszawie czy Dom Turysty PTTK w Płocku. Do zrealizowanych projektów należy również Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu oraz Liceum Plastyczne w Nałęczowie. Warto również nadmienić liczne projekty dla przemysłu, w tym np. Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Lublinie czy też Fabrykę Samochodów Małolitrażowych w Bielsku Białej. W jesieni życia, po przejściu na emeryturę, odszedł od architektury i poświęcił się twórczości malarskiej.

            Najbardziej chyba znanym dziełem Marka Leykama jest tzw. Okrąglak, czyli budynek byłego Powszechnego Domu Towarowego w Poznaniu, usytuowany na działce u zbiegu ulic Stanisława Mielżyńskiego i 27 Grudnia, przy ich skrzyżowaniu z ulicami Gwarną i Aleksandra Fredry. Nietypowa działka u zbiegu kilku ulic doprowadziła Leykama do koncepcji czterdziestopięciometrowego budynku na planie koła, który ostatecznie przybrał formę cylindrycznej, dziewięciokondygnacyjnej bryły przykrytej płaskim dachem, zwieńczonym centralnie usytuowanym świetlikiem z otaczającym go tarasem widokowym. Zgodnie z założeniami i preferencjami architekta Poznański Dom Towarowy wykonany został z gotowych, prefabrykowanych elementów, które łączono na placu budowy. Wyróżnikiem poznańskiej budowli jest fasada, którą wieńczy ażurowa attyka. Powierzchnia fasady dzielona jest prostokątnymi otworami okiennymi z pionowymi podziałami w formie tak lubianych przez Leykama betonowych „żyletek”, utrzymanych w jasnoszarej kolorystyce, podkreślającej rodzaj użytego materiału budowlanego. Do wnętrza Powszechnego Domu Towarowego prowadzą trzy wejścia – otwory drzwiowe usytuowane w cokołowej, cofniętej kondygnacji przyziemia, rozdzielone trójbocznymi w rzucie witrynami, nad którymi dodatkowo znajdują się pięciodziałowe naświetlenia. We wnętrzu dominantę stanowi usytuowana centralnie klatka schodowa na planie okręgu, z trzema niezależnymi ciągami schodów.

            Budynek powstał w latach 1948-1954, a więc w okresie dominacji socrealizmu. Projekt Leykama miał się nijak do wprowadzonej odgórnie, przez władze państwowe, doktryny twórczej. W Okrąglaku brak odniesień do klasycznych porządków architektonicznych. Trudno rozpatrywać go w kategoriach budowli monumentalnej. Brakuje mu też jakiejkolwiek słusznej ideologicznie dekoracji rzeźbiarskiej czy malarskiej. W istocie Powszechny Dom Towarowy jest budynkiem w pełni modernistycznym, charakteryzującym się lekkością oraz intrygującą, pierścieniowatą strukturą. Rozpoczęty rok przed oficjalnym wprowadzeniem socrealizmu w Polsce, został otwarty i oddany do użytku, co nie zmienia faktu, że wzbudzał duże kontrowersje wśród czynników partyjnych.  

W latach 70. przeprowadzono remont budynku, który zasadniczo ingerował w pierwotną koncepcję architekta i znacząco zmienił bryłę Powszechnego Domu Towarowego. W jego trakcie wymieniono stolarkę okienną. Pierwotną, bez podziałów, zastąpiono dwupodziałową, co istotnie osłabiło wertykalność fasady. Rozebrano też wieńczącą budynek ażurową attykę, zamieniając ją metalową balustradą. „Żyletki” pomalowano na biało, zaś we wnętrzu okładziny ścian ze szklanych płytek zamalowano farbą olejną, a ceramiczne płytki podłogowe zalano masą z tworzywa sztucznego. Dodatkowo do budynku dostawiono, od strony północnowschodniej, budynek biurowy zwany „kwadraciakiem”, powtarzający cechy fasady okrąglaka, który połączono z nim zewnętrzną, ewakuacyjną klatką schodową.

Budynek funkcję Powszechnego Domu Towarowego pełnił do lat 90., kiedy to formuła tego rodzaju punktów handlowych się wyczerpała. Do 2008 roku w Okrąglaku funkcjonowały pojedyncze sklepy i lokale usługowe, a także rozrywkowe. Był moment, kiedy właściciel gmachu chciał go zburzyć i wybudować na jego miejscu nowy obiekt. Na szczęście w latach 2011-2012 budynek przeszedł gruntowy remont i został dostosowany do nowej funkcji, stając się budynkiem biurowo-usługowym. Pieczołowicie, pod nadzorem konserwatora zabytków (obiekt w międzyczasie, w 2003 roku, wpisany został na listę zabytków), przywrócono mu oryginalny wygląd i detale, a także zdemontowano zewnętrzną klatkę schodową łączącą go z „kwadraciakiem”. O tym, jak ikonicznym gmachem jest dla Poznania świadczy fakt, iż w roku 2006 Marek Leykam pośmiertnie otrzymał Nagrodę Miasta Poznania im. Jana Baptysty Quadro za najlepszy poznański budynek II połowy XX wieku.

 

Kamil Kopania

 

Bibliografia

Hanna Grzeszczuk-Brendel, Poznański „Okrąglak” i oraz warszawski Pałac Kultury – ideologiczne paradoksy architektury po II wojnie światowej, „Slavia Occidentalis”, 75/2, 2018, s. 81-91

Piotr Marciniak, Doświadczenia modernizmu. Architektura i urbanistyka Poznania w czasach PRL, Poznań 2010

Filip Springer, Źle urodzone. Reportaże o architekturze PRL-u, wyd. II rozszerzone, Kraków 2017

Aleksandra Robakowska, Jarosław Trybuś, Od Zamku do Browaru. O architekturze Poznania ostatnich stu lat, Poznań 2005

 

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego