Biurowiec ZUS

Autor dzieła:

Epoka:

Fotografia: Biurowiec ZUS

Roman Piotrowski, architekt polski urodzony w 1895 w Nowym Targu, zmarł w 1988 w Warszawie. Poza działalnością architektoniczną w okresie powojennym czynnie uczestniczył w życiu politycznym. Od 1945 r. był działaczem PPR, a później PZPR. W latach 1945-1947 pełnił funkcję wiceprezydenta Warszawy. Był posłem do Krajowej Rady Narodowej i do sejmu. Od 1945 r. był związany z Biurem Odbudowy Stolicy. W latach 1951-1956 pełnił funkcję ministra budownictwa miast i osiedli. Później, w latach 1956-1961 pełnił funkcję ambasadora PRL w NRD.

Roman Piotrowski w 1924 r. ukończył studia architektoniczne, które odbywał na Politechnice Lwowskiej i Politechnice Warszawskiej. W latach 1921-1935 był asystentem w Instytucie Architektury Uniwersytetu Warszawskiego, był też związany ze środowiskiem Praesens. Była to działająca w latach 1926-1930 grupa skupiająca architektów i artystów plastyków dążących do zerwania z tradycyjnymi formami. W zakresie architektury członkowie grupy promowali uproszczenie i standaryzację budownictwa. Promowany przez grupę program wykazywał podobieństwa do niemieckiego Bauhausu i holenderskiego De Stijl. Na początku lat 30. był architektem przedsiębiorstwa „Budozus”, nastawionego na projektowanie i realizację nowoczesnych, tanich i ujednoliconych osiedli mieszkaniowych. Pomimo trwającego kryzysu instytucja ta dysponowała rezerwami finansowymi pozwalającymi na wspieranie prospołecznych inwestycji. W samej Warszawie w pierwszym etapie działalności wzniesiono cztery osiedla mieszkaniowe. Wznoszone na terenie całego kraju nowoczesne zespoły miały duże znaczenia dla rozwoju modernistycznych koncepcji funkcjonalnych osiedli mieszkaniowych. W latach 1934-1944 Roman Piotrowski kierował działem technicznym Towarzystwa Osiedli Robotniczych „TOR”. Od 1940 r. działał w Pracowni Architektoniczno-Urbanistycznej przy Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Swoje tezy dotyczące masowego budownictwa mieszkalnego zebrał w napisanej w 1941 r. pracy pt. „Organizacja produkcji masowej mieszkań społecznie najpotrzebniejszych”.

Po 1945 r. aktywnie działał na rzecz odbudowy Warszawy. W latach 1945-1949 kierował Biurem Odbudowy Stolicy. W okresie 1947-1949 był również komisarzem odbudowy Warszawy przy Ministerstwie Odbudowy. Od 1948 r. był wiceministrem tego resortu. Później był związany z Ministerstwem Budownictwa. Ukoronowaniem tej aktywności była pełniona w latach 1951-1956 funkcja ministra budownictwa miast i osiedli.

Jako architekt Roman Piotrowski był zaangażowany w szereg projektów często powstających zespołowo. Wśród ważniejszych można wymienić warszawskie osiedla TOR na Kole, budynki osiedla WSM Rakowiec (1930-1937), czy szeregowce kolonii ZUS przy ul. Promyka i Dziennikarskiej. Niewątpliwie najsłynniejszym projektem Romana Piotrowskiego jest gmach biurowo-usługowy zrealizowany w Gdyni. Prestiżowy i monumentalny w swojej skali budynek został zaprojektowany w 1934 r. dla Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych, już w trakcie realizacji zmienionego na Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). Obiekt był wznoszony w latach 1935-1936. We wnętrzach gmachu na przestrzeni kilku dekad  funkcjonowały liczne instytucje. Od 1951 r. była to główna siedziba Polskich Linii Oceanicznych, zaś na parterze, od czasów międzywojennych działała najsłynniejsza gdyńska kawiarnia - „Cafe Bałtyk”. Od 2008 r. użytkownikiem budynku jest Urząd Miejski w Gdyni.

Budynek został zlokalizowany w centrum nowobudowanej Gdyni w pobliżu dworca kolejowego i w sąsiedztwie głównej ulicy miejskiej prowadzącej na skwer Kościuszki i reprezentacyjne molo południowe. Budynek wznosi się na narożnej parceli przy skrzyżowaniu ulic 10-go Lutego i 3-go Maja. Składa się z dwóch, sprzęgniętych prostopadle brył, które ustawiono na planie przypominającym literę L. Jej dłuższy bok, znajdujący się od strony południowej, ciągnie się wzdłuż ulicy 10 Lutego, krótszy, wschodni jest równoległy do ulicy 3 Maja. Tworzące budynek bryły mają nierówną wysokość. Niższa, wydłużona część budynku o formie prostopadłościanu. Jego krótszy bok umieszczony w narożniku ulic został zamknięty półkoliście. Wzdłuż ulicy 3 Maja, na krótszym boku litery L, wznosi się wyższa część budynku również o formie prostopadłościanu. Góruje ona nieznacznie ponad dłuższym skrzydłem, ale równocześnie jest nieco cofnięta względem ulicy. Dzięki temu zabiegowi zostało wyeksponowane półkoliste zamknięcie niższej części, które swoją płynną linią dominuje ponad narożnikiem ulic.

Obie partie budynku mają zróżnicowaną liczbę kondygnacji. Dysponują podobną, nieco cofniętą częścią parterową, którą wypełniają duże, poziomo zorientowane prostokątne pola przeszklonych witryn i prześwitów, których podstawy sięgają poziomu chodnika. Pola te rozdzielają wąskie, pionowe filary z czarną, granitową okładziną. Witryny i ciemne filary kontrastują z jasnymi ścianami powyżej pokrytymi płytami piaskowca. Takie zestawienie buduje wrażenie jakby masywne, wielopiętrowe bryły unosiły się nieco ponad poziom ulicy, wspierane jedynie przez cienkie, ciemne, pionowe podpory. Ciągnące się po stronie południowej dłuższe skrzydło jest pięciopiętrowe. Na całej jego długości, na pięciu równych poziomach biegną identyczne ciągi prostokątnych okien. Każde z nich składa się z pięciu, prostokątnych pól tworzących szeroką taflę przeszklenia. Od strony południowej, na każdym piętrze znajduje się po 13 takich pięciopolowych modułów. Okna rozdzielają jedynie wąskie pasy ściany o kształcie i wielkości identycznej z pojedynczymi, prostokątnymi polami okiennymi. W wyniku tego odnosi się wrażenia jakby jednolita bryła gmachu została rozcięta horyzontalnymi, niemal nieprzerwanymi ciągami przeszkleń. W wyjątkowy sposób są one wyeksponowane w półkolistej części budynku, nasuwając skojarzenia z tzw stylem okrętowym (Streamline), preferującym w latach 30. aerodynamiczne, gładkie bryły budynków kojarzące się z postępem, prędkością i nowoczesnymi transatlantykami. Krótsza, prostopadła część budynku jest siedmiopiętrowa. Jej kolejne kondygnacje zaznaczono analogicznymi ciągami okien poprowadzonymi na siedmiu kondygnacjach.

Budynek ma oszczędne, modernistyczne formy pozbawione detali architektonicznych. Operuje wielkimi bryłami i barwnymi kontrastami materiału. Na poziomie parteru pojawiają się elementy z czarnego granitu. Powierzchnie ścian powyżej pokrywa okładzina z jasnego piaskowca. Budynek oddziaływuje też skalą i prostotą zróżnicowanych wysokością brył. Surowy prostopadłościan wyższej części został skontrastowany z płynnym półkolem ściany zamykającej dłuższy bok budowli. Głównym elementem ożywiającym bryły są poziome ciągi prostokątnych okien obiegające szerokimi pasami ściany budynku. Formują one szerokie pasy przeszkleń okiennych ułożone na przemian z gładkimi ścianami budynku.

Cały budynek jest bardzo logiczny i prosty w formie. O jego sile wyrazu decydują proporcje, umiejętne konfrontowanie  brył i kolorów, a także szlachetność wykorzystanych materiałów. Gdyński projekt Romana Piotrowskiego dysponuje wszelkimi cechami zaawansowanego modernizmu lat 30. i jest jednym z najważniejszych zabytków polskiej architektury nowoczesnej.

 

Piotr Gryglewski

 

Bibliografia

Architektura XX wieku i jej waloryzacja w Gdyni i w Europie, Gdynia 2017.

Modernizm w Europie. Modernizm w Gdyni. Architektura lat międzywojennych i ich ochrona, Gdynia 2009.

A.K. Olszewski, Dzieje sztuki polskiej 1890-1980, Warszawa 1988.

K. Stefański, B. Ciarkowski, Modernizm w architekturze Łodzi XX wieku, Łódź 2018.

Biuletyn Informacji Publicznej IPN:

https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/47702

Izba Architektów RP, In memoriam:

http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/roman_piotrowski,2136

 

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego