Koniec XIX wieku w Polsce, podobnie jak w całej niemal Europie, przyniósł wiele zmian artystycznych. Wciąż w centrum rozważań o sztuce była barwa, ale od początku wieku, kiedy w pismach, listach i teoretycznych opracowaniach podejmowano sprawy koloru i techniki, pojawiły się nowe trendy, przeciwstawiano się akademizmowi, realizm przechodził w badania nad optyką, a widzenie światła u impresjonistów wykształciło nowe nurty. Po śmierci Jana Matejki, jego stanowisko w krakowskiej szkole artystycznej powierzono Julianowi Fałatowi, a ten nie tylko przekształcił uczelnię w Akademię Sztuk Pięknych, gdzie utworzył katedrę pejzażu oraz wprowadził studium aktu z modela, ale powołał nowych wykładowców. Leon Wyczółkowski, Teodor Axentowicz, Jacek Malczewski, Józef Pankiewicz, czy Konstanty Laszczka byli pierwszą generacją artystów, którzy wprowadzili kraj w nową epokę, badano barwę w różnym natężeniu światła słonecznego, odchodzono od historyzmu, malowano i rzeźbiono z natury, wychodzono w plener. Realizm, do którego polska publiczność była przyzwyczajona, trudno odchodził w przeszłość. Zarzucano pierwszym polskim impresjonistom, Pankiewiczowi i Podkowińskiemu, że mają problem z oczami. W Polsce impresjonizm pojawił się w ostatniej dekadzie XIX wieku, a malarze, którzy próbowali tego kierunku, przechodzili do niego od wcześniejszego naturalizmu, właśnie od realnego spojrzenia na świat i przedstawiania go takim, jakim był, bez idealizowania. Kierunek trwał krótko i szybko przerodził się w nurty postimpresjonistyczne: ekspresjonizm, symbolizm, a wreszcie koloryzm, nurt zapoczątkowany przez Józefa Pankiewicza. Jednak już w pierwszej dekadzie XX wieku malarstwo polskie zaczęło się zmieniać i pejzaże, traktowane dotąd symbolicznie, stały się stylizowane, monumentalne, a nawet stosowało się elementy klasycyzujące. Nastąpił nawrót do historii w malarstwie. W takich czasach tworzyła się osobowość artystyczna Józefa Pankiewicza, malarza i grafika, jednego z pierwszych impresjonistów i symbolistów, artysty, który był niezwykle wrażliwy na wszelkie zmiany w sztuce, a poprzez swoje liczne podróże, inspirował się wieloma nurtami.

Józef Pankiewicz urodził się w 1866 roku w Lublinie jako jedno z pięciorga dzieci Adama i Jadwigi z Eichlerów. Po przeniesieniu się rodziny do Warszawy rozpoczął naukę w gimnazjum oraz naukę rysunku  w prywatnej szkole Wojciecha Gersona, polskiego malarza tworzącego w nurcie realizmu. W latach 1884-1885 rysunku i malarstwa uczył się pod kierunkiem Gersona i Aleksandra Kamińskiego w Rządowej Warszawskiej Szkole Rysunkowej, gdzie poznał swego rówieśnika Władysława Podkowińskiego, z którym wyjechał do Petersburga w ramach przyznanego stypendium. Obaj studiowali na tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych do 1886 roku, choć ze względu na skostniały tryb nauki nie byli z niej zadowoleni. Więcej skorzystali ze swych obserwacji prowadzonych w Ermitażu, odkrywając dzieła dawnych mistrzów m.in. Tycjana i Rembrandta, zaś w galerii hr. Kuszelowa obrazy Camille Corota oraz barbizończyków. W 1886 roku powrócili do Warszawy i współnie założyli pracownię. Podczas pobytu w Polsce Pankiewicz nawiązał kontakt także z innymi malarzami, np. Leonem Wyczółkowskim, czy Aleksandrem Gierymskim. Gierymski wywarł ogromny wpływ na jego twórczość, co objawiło się w debiucie wystawienniczym obrazu "Żyd z koszem", czy też najbardziej naturalistycznym z dzieł Pankiewicza "Targ za Żelazną Bramą". Kontakt ze Stanisławem Witkiewiczem zaowocował natomiast powstaniem rysunków ukazujących ludzi i zaułki Warszawy, które miały zdobić książkę Witkiewicza o Warszawie. W początkach roku 1889 razem z Podkowińskim wyjechali do Paryża,  gdzie przejęli pracownię po Józefie Chełmońskim. Za wystawiony tam "Targ za Żelazną Bramą" Pankiewicz otrzymał  srebrny medal. W Paryżu obaj przyjaciele zapoznali się także z twórczością impresjonistów i po powrocie do kraju w 1890 roku starali się zainteresować publiczność nowoczesną manierą malarską, która jednak wzbudziła protesty i burzliwą polemikę krytyków. Dlatego też Pankiewicz zwrócił się do malarstwa opartego na kontrastach światła i cienia, ciemnej i cichej gamie barwnej, a jego kolejną fascynacją była twórczość Jamesa Whistlera, amerykańskiego malarza, osiadłego w Europie. Nastrojowość, lekkie zamglenie przestrzeni malarskiej, „zanurzenie w nocnych cieniach” sprawiło, że zaczął malować «nokturny» zbliżając się do symbolizmu. Z tego okresu pochodzą m.in. pejzaże, martwe natury i nastrojowe portrety:  "Dorożka nocą", "Stare Miasto w nocy", "Przy lampie", "Topole o zmierzchu", "Portret dziewczynki w czerwonej sukni", w których malarz w mistrzowski sposób oddał nastrój i tajemniczość. Od 1897 do 1906 roku dzięki wielu zamówieniom na portrety oraz bogatemu mecenasowi, Adamowi Oderfeldowi, artysta podróżował po Europie zwiedzając Belgię, Holandię, Włochy, Anglię, Niemcy i Francję. W 1897 żywym zainteresowaniem w jego twórczości cieszyła się także grafika i ukazywane w technice akwaforty i suchej igły pejzaże czy też portrety, stanowiące dopełnienie jego drogi malarskiej. Tworzył widoki Polesia, włoskich i francuskich miast, a trudna technika w barwach czerni i bieli okazała się dla niego znakomitym medium dla pokazania światłocienia, refleksów wody i migotania światła w starych murach czy zatoce. Kontakty z Feliksem Mangghą-Jasieńskim przejawiły się wprowadzeniem do jego sztuki elementów japońskich. Od 1906 roku był profesorem ASP w Krakowie, a od 1910 uczył także w Szkole Sztuk Pięknych dla Kobiet Marii Niedzielskiej. W 1908 roku poślubił Wandę z Lublińskich, która stała się jego towarzyszką życia, ale i muzą, modelką pozującą do wielu jego obrazów. Wybuch pierwszej wojny światowej zastał Pankiewiczów w Pirenejach, a powrót do kraju okazał się niemożliwy. Po przekroczeniu granicy hiszpańskiej spędzili tam całą wojnę borykając się z trudnościami materialnymi. Pankiewicz jednak nie zaprzestał praktyki malarskiej, pracując w Madrycie we wspólnej pracowni z Robertem Delaunayem, jednym z pierwszych malarzy kubistycznych. Zetknięcie się Pankiewicza z wczesnym kubizmem i fowizmem zaowocowało nowymi obrazami przedstawiającymi martwe natury, kwiaty, pejzaże o ostrych, intensywnych kolorach, kładzionych płaskimi plamami, od których odwrócił się w okresie powojennym odkrywając na nowo klasyków. Po wojnie Pankiewiczowie zamieszkali w Paryżu, gdyż mieszkania w Krakowie już nie mieli. W 1923 roku artysta pełnił obowiązki profesora w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, zaś od 1925 roku na zlecenie Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego kierował powołanym Paryskim oddziałem Akademii, o otwarcie którego zabiegał od kilku lat. To tam grupa studentów, która przyjechała za nim z Krakowa, m.in. Józef Czapski, Jan Cybis, Józef Jarema, Artur Nacht Samborski, Tadeusz Potworowski, Janina Przecławska-Strzałecka, Hanna Rudzka-Cybisowa, założyła Komitet Paryski przyjmując odtąd nazwę „kapistów”. Pankiewicz rozbudzając w swych studentach zamiłowanie do sztuki francuskiej, wrażliwość na formę i kolor, wpłynął na rozwój malarstwa polskiego. Za swoją twórczość artystyczną w 1933 roku został odznaczony przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Ignacego Mościckiego Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Po wybuchu II wojny światowej Pankiewiczowie wyjechali z Paryża na południe Francji.  Artysta zmarł w szpitalu w Marsylii w 1940 roku. Po wojnie jego zwłoki zostały przeniesione na cmentarz Bagneux w Paryżu (Montrouge), symboliczny grób malarza Józefa Pankiewicza i jego brata – kompozytora Eugeniusza Pankiewicza mieści się natomiast na Starych Powązkach w Warszawie

Pankiewicz jako artysta wrażliwy na różnorodne kierunki sztuki również te sprzeczne ze sobą, dokonywał ciągłych przemian. Interesował się każdym nowym trendem w sztuce, był artystą innowacyjnym, zainteresowanym nie tylko techniką malarską, ale także teorią sztuki, a jego prace przecierały szlaki innym twórcom.

W swych twórczych zainteresowaniach odkrył także dzieła Paula Cezanne’a, francuskiego postimpresjonisty. Inspirowany jego osiągnięciami stworzył serię martwych natur Jedną z nich jest Martwa natura z owocami i nożem z 1909 roku, która powstała wraz z kilkoma innymi podczas wakacyjnego wyjazdu Pankiewiczów do St.-Tropez na południu Francji. W obrazie formy są znacznie uproszczone, lekko zgeometryzowane, a barwne plamy farby nakładane płasko, bez grubych impastów, choć ze śladami pędzla, w wielu miejscach wielowarstwowo, co powoduje przenikanie się kolorów. Dzieło przedstawia wielobarwną martwą naturę oświetloną z lewej strony. Na stole nakrytym białym obrusem o załamaniach podkreślonych rozpraszającym się błękitem, stoją dzbanek, butelka, talerz z owocami, pusta filiżanka na spodku, leżą owoce i nóż. Dzbanek po lewej jest białobłękitny z ciemnoszarymi, rozmywającymi się konturami. Trzy refleksy zimnej bieli podkreślają gładką strukturę szkliwa. Ciemnozielona butelka w odcieniu intensywnej zieleni, głębokiej, soczystej, ale przyciemnionej i półprzezroczystej. Farba nakładana laserunkowo, mocno rozcieńczana, butelka na bokach ciemniejsza, kryjąca tło, pośrodku spod zieleni prześwitują częściowo ściana, a częściowo obrus, zaburzające czystość barwy. Podłużny biały refleks podkreśla obły kształt butelki. Przed nią cytryna i pomarańcza o bardzo intensywnych, gęstych kolorach. Z przodu nóż malowany szarością i bielą, odbijający na ostrzu i częściowo na trzonku lekko rozproszoną pomarańczową barwę owocu. Na talerzu o żłobkowanym rancie jabłka, gruszki i granatowe, niemal czarne winogrona. Białe refleksy światła rozmywają się w barwę błękitną. Leżąca obok gruszka w głębokim odcieniu zieleni, nałożonym gęsto, z niedużym refleksem przezroczystej bieli. Błękitna filiżanka z gładkiej porcelany z granatowym, roślinnym ornamentem pośrodku odbija światło w kilku miejscach rozjaśniając jej powierzchnię do białości. Tłem jest ściana malowana nieregularnymi półprzezroczystymi i przenikającymi się pasmami zimnego, stalowego błękitu i jasnej czerwieni. Zastosowana dość szeroka paleta barwna - od ciepłych żółcieni, pomarańczu, czerwieni przez fiolety, rozjaśnione żółcienią zielenie i brązy aż po zimne błękity, stalowe szarości, biel o różnym nasyceniu – została jednocześnie przytłumiona lekką dominantą rozbielonego błękitu, który zmienia natężenie soczystych kolorów. Ich dobór jest przemyślany, współgrający ze sobą, dopełniający się i poprzez cieniowanie i laserunkowe nakładanie farby przenikają się one wzajemnie tworząc kolejne odcienie. Konturowość i rysunek to roztarta i rozproszona kreska. Błękitny dzbanek po lewej i zielona butelka po prawej odcinają się od tła ściany, ale nie stanowczą kreską, lecz wieloma pociągnięciami pędzla wiedzionego krótkimi ruchami rozcieńczonej olejem farby. Ta wielowarstwowość linii sprawia, że nie jest ona jednolita, ale miękko, minimalnie rozmywa się na zewnątrz.
W dolnym rogu, na obrusie, sygnatura artysty czarną barwą: Pankiewicz 09.

Pankiewicz stworzył kilkanaście martwych natur, głównie w stylistyce Paula Cezanne’a, ale też inspirowanych Pierrem Bonnardem. Pomimo uproszczenia form nawiązujących do francuskich malarzy, brak tu charakterystycznej geometryzacji, a kompozycja jest bardziej klasyczna, czyli przedmioty zostały starannie ułożone przed namalowaniem. U Cezanne’a mamy pewną przypadkowość, codzienność, u Pankiewicza ta codzienność jest uporządkowana i każdy element ma swoje przemyślane miejsce.

Pankiewicz stworzył kilka martwych natur w różnych okresach swojego życia. W Krakowie znajduje się namalowana w 1920 roku Martwa natura z kawonami, zaś w Muzeum Narodowym w Warszawie są eksponowane inne obrazy o tej tematyce tworzone przez artystę od 1907 do 1928 roku. W Martwej naturze datowanej na lata 1916 – 1918 kolory są nakładane płasko, bez światłocienia. Pankiewicz użył jaskrawych barw przedstawiając ujęty w perspektywicznym skrócie stół nakryty czerwonym obrusem, pofałdowanym niebieskim płótnem i stojącymi na nim dzbankiem i misą z owocami. Dzbanek jest równie niebieski jak winogrona w misce. Ale dzieło z 1907 roku Martwa natura z ceramiką nawiązuje do sztuki japońskiej zarówno leżącym na stole otwartym albumem prezentującym odbitki drzeworytów, jak błękitną ceramiką. W tym czasie artysta zaprzyjaźnił się z Feliksem Jasieńskim, który kolekcjonował sztukę japońską, był eseistą i autorem wielu publikacji w ówczesnej prasie oraz albumu traktującego o sztuce polskiej wydanego w 1904 roku. Dzieła zgromadzone przez Jasieńskiego, około piętnaście tysięcy eksponatów zostały przekazane Muzeum Narodowemu w Krakowie jeszcze za życia kolekcjonera.  

Martwa natura z owocami i nożem jest darem Feliksa Jasieńskiego dla Muzeum Narodowego w Krakowie. Obraz został wykorzystany przez Pocztę Polską na jednym ze znaczków. Niestety podpisano go jako Martwa natura obcinając fragmenty od dołu (tytułowy nóż) i od lewej strony (filiżankę na spodku).

Anna Cirocka

Bibliografia

Józef Pankiewicz - Internetowy Polski Słownik Biograficzny

https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/jozef-pankiewicz

Janusz Kębłowski, Dzieje sztuki polskiej. Panorama zjawisk od zarania do współczesności, Warszawa 1987

Łukasz Kossowski, Sztuka polska pierwszej połowy XX wieku [w:] Sztuka świata, T. 9, Warszawa 1996

http://www.imnk.pl/gallerybox.php?dir=XX349

https://culture.pl/pl/tworca/jozef-pankiewicz