O twórczości Włodzimierza Przerwy-Tetmajera (1861–1923) mówi się zwykle w kontekście młodopolskiego odkrycia folkloru oraz żywego w środowisku krakowskich twórców i intelektualistów zjawiska chłopomanii. Trudno w istocie inaczej, bowiem całe życie Przerwy-Tetmajera było silnie związane z podkrakowską wsią Bronowice Małe. Począwszy od 1890 roku malarz był tam częstym gościem, a pięć lat później, w 1895 roku, zamieszkał na stałe.

Jego edukacja artystyczna trwała długo, bez mała dwadzieścia lat. Rozpoczął ją już w 1875 roku w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, a regularne studia odbył tam w latach 1882–1886 w pracowniach Władysława Łuszczkiewicza, Floriana Cynka i Leopolda Loefflera. W latach 1889–1895 uczęszczał do klasy Jana Matejki. Był też studentem Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu i Monachium (1886–1889) a także paryskiej szkoły artystycznej Académie Colarossi, prowadzonej przez rzeźbiarza Filippo Colarossiego i cenionej przez adeptów za niekanoniczne i niekonserwatywne podejście do kanonów edukacji. Przerwa-Tetmajer był bardzo aktywny w krakowskim środowisku artystycznym – należał do Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”, współtworzył Towarzystwo „Polska Sztuka Stosowana” oraz ugrupowanie artystyczne „Zero”, którego program stał w opozycji do programu i działalności „Sztuki”. Prowadził wykłady w założonej przez siebie w 1901 roku Szkole Sztuk Pięknych i Przemysłu Artystycznego dla Kobiet.

Niemalże cała spuścizna malarska Przerwy-Tetmajera związana jest z życiem wsi, a nadmienić należy, że związek malarza z wsią i problemami chłopów miał wymiar nie tylko artystyczny, ale także polityczny. Artysta był czynnym działaczem Polskiego Stronnictwa Ludowego a także współzałożycielem ugrupowania PSL „Piast”, wyłonionego po rozłamie, jaki nastąpił w szeregach PSL-u. Środowisko podkrakowskich Bronowic w ogromnym stopniu warunkowało wrażliwość społeczną i artystyczną Przerwy-Tetmajera, który podobnie jak wielu intelektualistów jego czasów, wrósł w życie wsi. W 1890 roku poślubił mieszkającą w Bronowicach chłopkę Annę Mikołajczykównę, a cztery lata później wybudował tam dworek, w którym zamieszkała jego rodzina. W realiach dworku Tetmajerów zostało osadzone „Wesele” Stanisława Wyspiańskiego, a sam Włodzimierz stanowił pierwowzór postaci gospodarza.

Obraz „Muzykanci w Bronowicach” jest jedną z wielu impresji Przerwy-Tetmajera na temat realiów wsi: chłopskich świąt, rytuałów, obyczajów i pracy. Do rejestrowanych przez siebie sytuacji artysta podchodził z dużą wiernością a na sposobie, w jaki je oddawał w znacznej mierze zaważyła lekcja realizmu, jaką wyniósł z nauki w akademii  wiedeńskiej. Uchwycona scena, mająca być może związek z obrzędami weselnymi, oczepinami bądź innymi zwyczajami związanymi z zamążpójściem, rozgrywa się w nasyconym słońcem, zimowym pejzażu wsi. Jej zasadnicze tło stanowi biała ściana chaty. Na lewo od niej, nieco głębiej, w oddali, ukazane zostały dwie, drewniane chaty o dachu krytym strzechą i zasypanym warstwą śniegu. Na najdalszym planie artysta namalował grupę drzew pozbawionych liści, stanowiących optyczne i kompozycyjne zamknięcie przestrzeni, w której rozgrywa się scena.

Na podwórku przed chatą artysta namalował dziesięć postaci. Doskonała większość z nich jest zwrócona do widza tyłem bądź bokiem. Malarz uchwycił ich w trzech grupach. Przy prawej krawędzi obrazu, w otwartych drzwiach chaty, stoi kobieta ubrana w długą czerwoną spódnicę i czerwoną katanę; na głowie ma czerwoną chustę. Jak sugerują badacze twórczości Przerwy-Tetmajera modelką artysty była tu jego żona Anna. Kobieta wyraźnie stoi  na progu niejako broniąc dostępu do wnętrza. Zbliża się do niej mężczyzna – dziad – ubrany w długi, brunatny płaszcz, na którego powierzchni można dostrzec liczne łaty. Ukazany został w półukłonie. Na lewym ramieniu ma zarzucony worek, w prawej ręce trzyma kapelusz. Tuż za nim znajdują się dwaj grajkowie. Jeden z nich ubrany jest w długi brunatny płaszcz z futrzanym kołnierzem, długie czarne buty i czarny kapelusz. Zwrócony do widza bokiem gra, jak można sądzić po ułożeniu rąk, na basetli – instrumencie smyczkowym zbliżonym do wiolonczeli. Na lewo od niego stoi skrzypek. Ubrany jest w czerwoną katanę i brązowe spodnie wpuszczone w długie buty; na głowie ma czarny kapelusz. Jego twarz jest lekko pochylona do przodu, brodą przytrzymuje skrzypce. Na lewo od kobiety, tuż przy ścianie stoi grupa parobków zaglądających przez okno do chaty. Ubrani są w charakterystyczne, odświętne stroje krakowskich chłopów. Dwóch z nich ma na sobie białe długie sukmany z charakterystycznymi stojącymi kołnierzami i czerwonymi obszyciami, typowe dla „krakowiaków zachodnich”, w tym chłopów z Bronowic. Dwaj kolejni ubrani są w płaszcze czarne z zewnątrz, czerwone od wewnątrz, z licznymi czerwonymi akcentami. Kolejny, najmniej dostrzegalny, nosi prostą, brązową sukmanę. Po prawej stronie obrazu, nieco dalej od zebranych na podwórku mężczyzn, stoi chłopiec w czerwonej katanie, brązowych spodnich i czarnym kapeluszu. Należy przyznać, iż lokalne stroje artysta oddał z dużą wiernością. W sposobie obrazowania nie jest on jednak drobiazgowy, nie dąży do ujęcia „etnograficznego”, zdaje się rejestrować wrażenia – barwy, kroje, charakterystyczne elementy – by stworzyć doskonałą i rozpoznawalną wizję stroju krakowskiego.

Płótno „Muzykanci w Bronowicach” pozwala przyjrzeć się warsztatowi oraz stylowi, który wypracował Przerwa-Tetmajer. Malując zaledwie kilka osób, które dodatkowo nie wykonują gwałtownych gestów, artysta zdołał stworzyć niezwykle dynamiczną kompozycję. Efekt ten uzyskał dzięki umiejętnemu operowaniu barwą i perspektywą, jak też kadrowaniu świata przedstawionego. Wiejska chata, na tle której rozgrywa się scena, nie została bynajmniej ukazana w całości. Artysta uchwycił budynek w dużym zbliżeniu, ukazując elewacje i fragment strzechy. Spojrzenie odbiorcy malarz bezbłędnie kieruj w lewą stronę, każe mu się ślizgać po kolejnych chatach, by w końcu doszło do ukazanego w głębi skupiska drzew. Artysta operuje syntetyczną plamą barwną. Sięga po jaskrawą od słońca biel, nasyconą czerwień, bogate w niuanse tonalne brązy i zielenie. Budowanie sceny i swoistej dramaturgii obrazu opiera się na kontrastowaniu bieli i czerwieni, oraz równoważeniu ich jasnymi brązami. Malując postaci chłopki, parobków i muzykantów Przerwa-Tetmajer myśli sylwetami, którym – poprzez gesty, pozy i ledwo uchwytne wyrazy twarzy – nadaje indywidualny charakter.

Malarskie refleksje z Bronowic wpisują się w szeroki nurt odkrywania polskiej, a przede wszystkim podkrakowskiej wsi. Zjawisko to, któremu nadano miano „chłopomanii”, jest paralelne względem równie popularnego wówczas zainteresowania kulturą górali z okolic Zakopanego, czy Hucułów zamieszkujących Karpaty Wschodnie. Chłopomania miała wymiar tyleż mody, co intelektualnej fascynacji i historiozoficznego, patriotycznego spojrzenia na lud. Wraz z artystami podkrakowską wieś, Zakopane czy Huculszczyznę odwiedzali także etnografowie, „zbieracze” najróżniejszych przejawów kultury ludowej, którzy dokumentowali mowę, strój, obyczaje, pieśni i wszelkie aspekty kultury ludu. Ludowi nadano misję ocalenia kultury polskiej; w kulturze chłopskiej – nie poddanej wpływom zaborców – doszukiwano się pierwiastków polskości. Widziano ją tak w perspektywie folkloru, swojskiej egzotyki, jak też w perspektywie  ginącego dziedzictwa wartego dokumentacji. Miejsce twórczości artystycznej Przerwy-Tetmajera wydaje się leżeć w jeszcze innym miejscu: między fascynacją bliskim folklorem wsi a planowanymi, politycznymi wizjami naprawy realiów życia mitologizowanego chłopstwa.

Izabela Kopania

Bibliografia

S. Dziedzic, Włodzimierz Przerwa-Tetmajer. W dziewięćdziesięciolecie śmierci artysty i polityka, „Niepodległość i Pamięć”, t. 21, 2014 nr 3–4, s. 9–48.

A. Jankowska-Marzec, Między etnografią a sztuką. Mitologizacja Hucułów i Huculszczyzny w kulturze polskiej XIX i XX wieku, Kraków 2013.

S. Krzysztofowicz-Krzyżanowska, Sztuka Młodej Polski, Kraków 2003.

B. Pranke, Nurt chłopomanii w twórczości Stanisława Radziejowskiego, Ludwika Stasiaka, Włodzimierza Tetmajera, Wincentego, Wodzinowskiego i Kacpra Żelechowskiego, Warszawa 2003.