Ofiarowanie Izaaka

Autor dzieła:

Epoka:

Audiodeskrypcja dzieła

Fotografia: Ofiarowanie Izaaka

Rok 1401 był w sztuce europejskiej rokiem przełomowym. To tę datę uznaje się umownie za początek wczesnego odrodzenia, zwanego prerenesansem, bądź też, jak chciał Giorgio Vasari, słynny XVI-wieczny historiograf, Quattrocenta, czyli okresu w malarstwie włoskiego odrodzenia przypadającego na wiek XV (włoski termin quattrocento oznacza liczbę 400, co jest skrótem od 1400). W 1401 roku Florencki Cech Sukienników ogłosił bowiem pierwszy w historii sztuki konkurs na projekt i wykonanie północnych, tzw. drugich drzwi do baptysterium św. Jana przy katedrze Santa Maria del Fiore, którego zwycięskie dzieło niosło świeży powiew nowej epoki w sztuce.

 

Usytuowane na Piazza San Giovanni florenckie baptysterium, tj. chrześcijańska budowla przeznaczona do dokonywania chrztu, było jednym z najstarszych i najważniejszych obiektów w mieście. Zdecydowano więc, że prowadzące do niego brązowe, potężne drzwi nie mogą zostać wykonane przez byle rzemieślnika. Stąd też konkurs, który wyłonić miał najlepszego artystę do realizacji tego prestiżowego i, nie da się ukryć, drogiego zamówienia. W jury oceniającym projekty konkursowe zasiadło aż 31 osób; wśród nich znaleźli się wybitni przedstawiciele cechów oraz najlepsi florenccy artyści.

 

Organizatorzy konkursu jasno określili swe wymagania: uczestnicy musieli w ciągu roku zaprojektować i wykonać kwaterę ukazującą biblijną scenę ofiarowania Izaaka. Wymaganą techniką był relief (płaskorzeźba) w brązie (którego artyści dostali jednakową ilość), a przedstawienie miało zostać umieszczone w polu o kształcie rombu przecinającego się z czteroliściem, co było motywem gotyckim, nawiązującym do pierwszych, południowych drzwi baptysterium wykonanych przez Andreę Pisano w XIV wieku. Ściśle określona była ponadto liczba postaci, która miała pojawić się na płaskorzeźbie, a także elementy, jakie powinny zostać zawarte w dziele.

 

Do rywalizacji przystąpiło siedmiu artystów, m.in. dwaj wówczas bardzo młodzi florenccy twórcy: malarz, złotnik, rzeźbiarz, architekt i teoretyk sztuki, Lorenzo Ghiberti, oraz jeden z pionierów architektury renesansu, Filippo Brunelleschi. To ich prace okazały się najciekawsze. Zwycięzca mógł być jednak tylko jeden – został nim Ghiberti. Przygotowana przez niego płaskorzeźba wyprzedzała epokę, prezentowała nowy kierunek w sztuce, przedstawiając tradycyjny, biblijny motyw za pomocą sceny rodzajowej.

 

Wszyscy zapewne pamiętamy historię Abrahama, którego Bóg wystawił na próbę, żądając od niego złożenia ofiary z jedynego, ukochanego i długo wyczekiwanego syna, Izaaka. Posłuszny sługa boży zabrał więc potomka na górę Moria z zamiarem zamordowania go. W ostatniej jednak chwili powstrzymał go zesłany przez Stwórcę anioł, zalecając mu złożenie w ofierze baranka zamiast dziecka.

 

To właśnie tę scenę przedstawił Ghiberti na niewielkiej kwaterze o wymiarach 45x38cm. Widzimy tu Abrahama ukazanego w lekko wygiętej pozie, przypominającej postacie z późnogotyckich przedstawień. W prawej dłoni, mocno odsuniętej do tyłu, trzyma on nóż skierowany ostrzem w stronę syna, którego naga, pięknie zbudowana postać o wymodelowanych kształtach przywołuje bezpośrednie skojarzenia z antycznymi posągami. To on właśnie, klęczący na ozdobionym ornamentem ołtarzu Izaak, a nie niechętnie poddający się boskiej woli stary Abraham, wydaje się być głównym bohaterem reliefu. To m.in. ta znajomość sztuki antycznej przyczyniła się do zwycięstwa Ghibertiego. Jak bowiem podkreśla Ksawery Piwocki, „młodzieńcza cielesność Izaaka jest jakby zapowiedzią świtu nowej epoki sztuki: młodej, prężnej i zwycięskiej”.

 

Nową epokę zwiastuje też zastosowany w reliefie florenckiego artysty diagonalny (ukośny), bardzo wówczas nowoczesny układ linii oraz zwarta kompozycja dzieła zharmonizowana z wnętrzem ramy całej kwatery. Postacie zostały przez artystę uporządkowane w konkretne grupy i umieszczone w rzeczywistej przestrzeni – na górze ofiarnej. Ghiberti rozmieścił je pośród skał rozdzielających przedstawienie na dwie części. W jednej ukazano Abrahama oraz Izaaka, a ponad nimi znajduje się postać anioła wyciągającego rękę w stronę starego patriarchy, by powstrzymać go od zbrodni. Po przeciwnej stronie Ghiberti umieścił zaś dwóch zajętych rozmową służących czekających na Abrahama i Izaaka. Na szczycie skał znalazł się zaś baranek z rogami zaplątanymi w zarośla, którego Bóg zesłał na ofiarę zamiast chłopca.

 

W dziele Ghibertiego dostrzegalne są także emocje i napięcie, jakie towarzyszą bohaterom przedstawionej sceny. Widać je zwłaszcza w postaci Abrahama, w spojrzeniu starego, kochającego ojca, który, posłuszny swemu Bogu, z niechęcią decyduje się zabić jedynaka. Artysta doskonale ukazuje emocje człowieka, który został zmuszony do tak potwornego czynu, jakim jest zamordowanie ukochanego dziecka.

 

Warto tu także zwrócić uwagę na wymowne gesty, które skupiają uwagę widza i które jednocześnie „biorą na siebie cały ciężar opowieści” przedstawionej na płaskorzeźbie. Uzmysławiają nam one sens i przebieg zaprezentowanej przez artystę sceny. Odsunięta daleko do tyłu ręka Abrahama, który musi zabić ukochanego syna, a także wyciągnięta w jego stronę dłoń anioła mająca wstrzymać go od zabójstwa robią niesamowite wrażenie. Mamy tu do czynienia z postaciami dobrze zaobserwowanymi w ruchu. Ta właśnie umiejętność wnikliwej obserwacji i zdolność ukazania „prawdziwości” wybranej sceny przyczyniła się do zwycięstwa Ghibertiego w rywalizacji.

 

Komisja oceniająca prace konkursowe doceniła w projekcie Ghibertiego również płynność form przedstawionych postaci, tworzących integralną kompozycję. Dało to dziełu artysty przewagę nad projektem Brunelleschiego, w którym figury nie są tak miękko wymodelowane i tak doskonale ze sobą skomponowane, jak w zwycięskiej pracy. Przedstawienie zaproponowane przez Brunelleschiego jest też bardziej dosłowne, niż relief Ghibertiego, jego przekaz jest bezpośredni i nie ma w nim miejsca na interpretację widza.

 

Istotnym dla rozstrzygnięcia konkursu faktem była także oszczędność Ghibertiego w użyciu brązu. W przeciwieństwie do Brunelleschiego, który wykonał najpierw poszczególne części reliefu i potem je połączył, Ghiberti odlał z brązu tylko dwa elementy, co pozwoliło mu zużyć mniej materiału niż konkurent. Przy niebagatelnych rozmiarach planowanych drzwi oraz wysokich cenach metali w ówczesnych czasach było to dużym atutem.

 

Lorenzo Ghiberti pracował nad drzwiami do florenckiego baptysterium przez ponad 20 lat. Wykonał 20 reliefów przedstawiających sceny z życia Chrystusa oraz 8 ukazujących postaci Ewangelistów i Ojców Kościoła. Efekt był zachwycający! Do tego stopnia, że w 1425 roku artysta otrzymał zlecenie na trzecie, wschodnie drzwi do tej budowli, nazwane później „Rajskimi wrotami”. W sumie praca nad tymi dwoma obiektami zajęła mu 47 lat.

 

Karolina Stężalska

 

Bibliografia:

M. W. Ałpatow, Historia sztuki, t. 3, Warszawa 1968

B. Fabiani, Gawędy o sztuce. Dzieła, twórcy, mecenasi, Warszawa 2012

M. Levey, Wczesny renesans, Warszawa 1972

K. Piwocki, Historia sztuki w zarysie, t. 2, Warszawa 1977

Z. Waźbiński, Malarstwo Quattrocenta, Warszawa 1972

Wielka historia sztuki. Wczesny Renesans, Warszawa 2010

https://pl.khanacademy.org/humanities/renaissance-reformation/early-rena...

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego