Pałacyk Petit Trianon

Autor dzieła:

Audiodeskrypcja dzieła

Fotografia: Pałacyk Petit Trianon

Ange-Jacques Gabriel urodził się w 1698 r. w Paryżu w rodzinie architektów. Początkowo swoje doświadczenia zdobywał u boku królewskiego architekta Roberta de Cotte, a później swego ojca Jacquesa Gabriela. W 1728 r. został członkiem królewskiej akademii architektonicznej. Pozostawał też asystentem swego ojca pełniącego funkcje głównego architekta Wersalu, zastępując go na tym stanowisku po jego śmierci w 1742 r. i obejmując funkcje pierwszego architekta królewskiego. Jego zdolności jak i pełnione funkcje uczyniły z niego najważniejszego architekta ostatnich trzech dekad panowania Ludwika XV. W swojej twórczość w umiejętny sposób łączył tradycję architektoniczną czasów Ludwika XV i wpływy włoskie, zwłaszcza klasycznej architektury Andrea Palladia. Jego architekturę cechuję trzeźwa powściągliwość i zamiłowanie do logicznych, klasycznych rozwiązań. Można tą twórczość określić mianem przejściowej, przeprowadzającej francuską architekturę od rokoka do klasycyzmu. Architekt zmarł w Paryżu w 1782 r. Wśród najważniejszych projektów Gabriela znajdują się: Plac Ludwika XV (obecnie Place de Concorde) w Paryżu, ł gmach Akademii Wojskowej w Paryżu (L'École Militaire), czy budynek opery królewskiej w pałacu Wersalskim.  Poza tym Gabriel projektował i nadzorował budowy i przebudowy licznych budowli królewskich, w tym rezydencji.  

Jednym z najbardziej znanych i przełomowych projektów, kojarzonych z początkami architektury klasycystycznej, jest Petit Trianon w Wersalu. Obiekt ten jest niewielką budowlą pałacową wzniesioną w latach 1762-1768 na terenie parku Grand Trianion należącego do zespołu rezydencjonalnego Wersalu. Pałacyk został zbudowany na polecenie króla Ludwika XV. Pierwotnie miał być przeznaczony dla metresy królewskiej Madame de Pompadour. Jednak zmarła ona na cztery lata przed ukończeniem prac. Jej miejsce, jako użytkowniczka pawilonu na krótko zajęła kolejna faworyta królewska Madame du Berry. Po wstąpieniu na tron dwudziestoletniego Ludwika XVI w 1774 r. Petit Trianion został przekazany jego dziewiętnastoletniej żonie, królowej Marii Antoninie. Użytkowała ona pałacyk do czasów Rewolucji Francuskiej. Ta niewielka rezydencja była dla królowej miejscem azylu i odpoczynku od zgiełku dworskiego życia w Wersalu. Takim funkcjom sprzyjała oddalenie od głównej rezydencji królewskiej i intymność niewielkiego pałacyku otoczonego ogrodami.

Zasadnicza bryła pałacu ma formę zwartego prostopadłościanu, od zachodu i wschodu nieco poszerzonego zaokrąglonymi ramionami cokołu. Od zachodu tworzą one tarasy, od wschodu ściany osłonowe przeprute  drzwiami . Pałac pokrywa piaskowo żółta okładzina kamienna, która kontrastuje z zielenią ogrodowego otoczenia. Pałacyk został wzniesiony na skrzyżowaniu dwóch osi kompozycyjnych. Pierwsza z nich biegnie z południa na północ. Wejście do założenia prowadzi od strony południowej, poprzez ogrodzony dekoracyjnym parkanem dziedziniec honorowy poprzedzający fasadę południową. Druga oś kompozycyjna biegnie z zachodu na wschód. Od strony zachodniej znajduje się na niej założenie parkowo-ogrodowe, dla którego fasada pałacyku jest ważnym zamknięciem. Po drugiej stronie budynku, od wschodu rozciąga się ogród botaniczny.

Petit Trianon jest zwykle oglądany z południa od strony wjazdu lub od zachodu gdzie rozciąga się symetryczne założenie ogrodowe. Z tych stron możemy podziwiać budynek z pewnego oddalenia, w całości. Z każdej strony widokowej zasadnicza dyspozycja pałacu jest podobna. W każdej z czterech elewacji zostały wydzielone trzy poziomy budowli. W dolnej części od południa i wschodu ze względu na obniżenie terenu jest to wyższy, zaś od północy i zachodu niski cokół, powyżej którego znajduje się zasadnicza kondygnacja mieszcząca główne pomieszczenia. Ich obecność zdradzają wysokie, prostokątne okna po pięć z każdej strony. Ponad nimi umieszczono niższe piętro poddasza, oświetlone z każdej strony pięcioma, kwadratowymi okienkami Rozmiary ich dokładnie powtarzają szerokość głównych okien. Na wszystkich, trzech poziomach rytm otworów jest podobny wyraźnie podkreślając pięć osi elewacji. Wymienione trzy poziomy budowli są oznaczone sekwencją otworów okiennych i drzwiowych. Jednak architekt zadbał o ujednolicenie tej bryły. Jeżeli na chwilę zapomnimy o trzech poziomach otworów okiennych, a skoncentrujemy się na dekoracji architektonicznej nałożonej na ściany pałacu, to wtedy okazuje się, że dysponuje on jedną kondygnacją klasycznych, kolumnowych podziałów. Podstawą jest niski cokół z dolnymi otworami, powyżej, w środkowej części fasad zostały umieszczone smukłe, cztery korynckie pilastry. Znajdują się one od południa i północy. Od zachodu lekko odsunięte od ściany kolumny. Te starożytne podpory zostały  poprowadzone przez całą wysokość ścian. Ujmują one równocześnie okna głównej kondygnacji i półpiętra (ujęcie kilku kondygnacji przez jeden rząd kolumn lub pilastrów określamy mianem wielkiego porządku, lub porządku kolosalnego). Najprostsza jest elewacja wschodnia, w której architekt zrezygnował z pilastrów lub kolumn pozostawiając logiczny rytm otworów okiennych. Całość bryły wieńczy poziomy pas belkowania spoczywający na głowicach pilastrów i obiegający całą budowlę. Powyżej wieńczącego gzymsu, umieszczono ażurową balustradę która koronuje cały pałac. Ażurowa balustrada jest oglądana na tle nieba i tworzy lekkie zamknięcie klasycznej bryły pałacu. Istotnym dopełnieniem pałacowego budynku są zewnętrzne schody umieszczone od strony północnej i zachodniej. Umożliwiały one bezpośrednie zejście do ogrodów.

Petit Trianon jest znakomitym przykładem przejrzystej, klasycznej architektury w subtelny sposób wykorzystującej powściągliwe detale architektoniczne. Pomimo prostoty bryły pałacu, powtarzalności schematów z każdej z czterech stron budynku, poszczególne elewacje są zróżnicowane. Południowa i północna ze swoimi pilastrami wydają się podobne. Wejściowa podkreśla w cokole otwory drzwiowe prowadzące do pałacu, natomiast północna ma w tym miejscu schody zapewniające zejście do ogrodu. Ale w związku z tym, że najbardziej dekoracyjny ogród był założony od zachodu, na osi poprzecznej do wejścia, tam też znalazła się najbardziej dekoracyjna elewacja, w której cztery, środkowe pilastry zostały zastąpione monumentalnymi, wolnostojącymi kolumnami. Dla kontrastu, po przeciwnej stronie budowli od wschodu architekt w ogóle nie zastosował żadnych dekoracji kolumnowych, jakby chciał zrekompensować przepych zachodniej ściany. To zróżnicowanie  to rodzaj wysublimowanej zabawy dla elitarnych odbiorców.

Niewątpliwie obiekt ten poza wyszukaną, architektoniczną elegancją musi być traktowany jako przełomowe dzieło zapowiadające klasycyzm. Ta nowa fala zainteresowania antykiem dotarła do Francji w poł. XVIII w. Początkowo mogło się wydawać, że to tylko kolejna powierzchowna moda, atrakcyjna dla zmęczonych rokokiem elit. Cechujące się prostotą i uspokojeniem klasyczne otoczenie mogło wydawać właściwe również w związku z narastającymi prądami intelektualnymi oświecenia. Pałac Petit Trianion jest jednym z najwcześniejszych przykładów tej tendencji, zapowiedzią nowego nurtu który w pełni rozwinie się za panowania Ludwika XVI. Z tego też powodu twórczość Jacquesa-Ange Gabriela jest zaliczana do okresu przejściowego. W swoich projektach w umiejętny i elegancki sposób odświeżał on wciąż obecną we francuskiej architekturze tradycję klasyczną. Sam pałacyk należy do typu budowli maison de plaisance, niewielkich pawilonów ogrodowych służących przyjemności i odosobnieniu. W przypadku Petit Trianon jego formy zostały w klasyczny sposób uproszczone, odrzucając falistą linie ścian wcześniejszej mody. Budynek cechują klasyczne, uspokojone proporcje. Elewacje zostały pozbawione łuków na rzecz prostych linii pilastrów i gzymsów. Pomiędzy nimi zostały wpisane prostokątne wykroje okien i drzwi. Dzięki takim rozwiązaniom, niewielki budynek, przeznaczony pierwotnie dla królewskiej faworyty nabrał cech architektury dostojnej i poważnej. Stał się atrakcyjny jako prywatna siedziba królowej Marii Antoniny. Tak pomyślane formy były atrakcyjne dla elit ostatnich dekad poprzedzających Wielką Rewolucję. 

 

Piotr Gryglewski

 

Bibliografia:

Sztuka Świata, t. 8.

G. P. Karn, Neoclassical and Romantic Architecture in France, [w:] Neoclassicism and Romanticism. Architecture, sculpture, painting, drawing.

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego