Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym

Autor dzieła:

Audiodeskrypcja dzieła

Fotografia: Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym

Stanisław August Poniatowski jest jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci polskiej historii. Dla wielu wyjątkowo nieudolny władca, a często wręcz zdrajca, współodpowiedzialny za rozbiory, dla innych niedoceniony mąż stanu, starający się zapobiec utracie niepodległości, dbający jednocześnie o kulturę, sztukę oraz oświatę. Nie wnikając w spory na temat politycznych wyborów czy postaw ostatniego króla Rzeczypospolitej Obojga Narodów należy stwierdzić, że ponad wszelką wątpliwość przyszło mu panować w naprawdę trudnych czasach. W 1764 roku, w którym został wybrany polskim monarchą, Rzeczypospolita była już państwem wielkim przede wszystkim pod względem powierzchni. Niewydolny organizm państwowy i coraz silniejsi sąsiedzi nie wróżyli dobrze, jeśli chodzi o przyszłość kraju. Stanisław August Poniatowski od początku swojego panowania musiał też, co oczywiste, zmagać się z silną opozycją i skrajnymi opiniami na swój temat. Wynikało to już choćby z faktu, że królem został dzięki wyraźnemu wsparciu Rosji. Nie cieszył się z tego powodu zaufaniem stanu szlacheckiego. Jednym ze środków, dzięki którym starał się budować swoją polityczną pozycję, jak też zyskiwać stronników, była sztuka. To między innymi za pomocą dzieł takich, jak te stanowiące przedmiot niniejszej analizy, starał się aktywnie i skutecznie kształtować swój wizerunek.

Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego w stroju koronacyjnym namalowany został przez pochodzącego z Italii i wykształconego w Rzymie Marcello Bacciarellego. Artysta ukazał władcę jako mężczyznę o łagodnym obliczu, ale jednocześnie pewnego siebie, zdecydowanego, budzącego respekt i zaufanie. Szczególną wagę dla odbioru osoby króla ma też okazały strój koronacyjny. W jego skład wchodzą: złoty, uszyty z grubego materiału, sięgający połowy ud justaucorps, czyli wierzchni, dopasowany do ciała kaftan z długimi rękawami i mankietami, srebrzyste spodnie oraz potężny, masywny, ale sprawiający wrażenie rozwianego purpurowy płaszcz podbity gronostajami, zdobiony polskimi orłami. Istotnymi elementami uzupełniającymi strój jest order Orła Białego na szyi, umocowany na bogatym, srebrnym łańcuchu i przytroczona do lewego boku szabla o wykwintnie zdobionej rękojeści w formie głowy orła. Poniatowski został przedstawiony w wytwornej, pełnej elegancji, bez mała lekko tanecznej ale zdecydowanej zarazem pozie, spoglądając pewnie w stronę widza. Stoi, ujmując się mocno pod lewy bok, przytrzymując jednocześnie lewą połę płaszcza, prawą ręką opiera się o trzymany pewnie, całą dłonią, tzw. regiment, czyli krótką, pozbawioną głowicy laskę, oznakę władzy wojskowej o genezie sięgającej starożytnego Rzymu. Na masywnym, zdobionym mięsistymi ornamentami stole o marmurowym blacie, na prawo od regimentu i nieco w głębi, umieszczone zostały regalia, czyli korona królewska i jabłko, leżące na purpurowej poduszce, tylko częściowo mieszczące się w kadrze. W tle, z lewej strony obrazu, kolumna z wyraźnymi kanelurami, czyli płytkimi, wklęsłymi pionowymi wyżłobieniami obejmującymi całą jej wysokość, z prawej ciemnozielona kotara.

Stanisław August Poniatowski zajmuje większą część kompozycji, jest jej dominującym elementem, pozostałe – choć bardzo ważne pod względem treści – traktowane być mogą jako swego rodzaju dodatki. Bacciarelli skupia uwagę widza na władcy, pozostałe części składowe obrazu niejako tylko go dopowiadają, nie stanowiąc samodzielnych motywów. Stół z regaliami został ukazany w niewielkiej tylko części, podobnie kolumna oraz masywna kotara ze złotym wykończeniem. Taki zabieg kompozycyjny pobudza wyobraźnię, stymuluje widza do wyjścia poza kadr, uzupełnienia brakujących, tylko w części ukazanych motywów, a przede wszystkim warunkuje percepcję przestrzeni. Zmonumentalizowana postać króla, ukazanego przy fragmentarycznie ujętych stole, kolumnie oraz kotarze, powodują, iż wnętrze, w którym znajduje się Poniatowski, sprawia wrażenie ogromnego, w porządku symbolicznym niejako odpowiedniego do wielkości władcy.  

            Prezentowane w Muzeum Narodowym w Warszawie dzieło jest jedną z sześciu autorskich (wykonanych przy współudziale warsztatu) replik portretu króla w stroju koronacyjnym, namalowanego zapewne około 1768 roku do Gabinetu Marmurowego Zamku Królewskiego w Warszawie. Liczba replik poświadcza, że Bacciarelli doskonale wywiązał się z powierzonego mu zadania. Portret jego autorstwa musiał być uznany za dobrze spełniający swe funkcje, a więc skutecznie kształtujący wizerunek władcy. Używając współczesnego języka możemy powiedzieć, iż był on zapewne skuteczny PR-owo.

Talent Baciarellego był przez króla doceniany przez kolejne lata. Artysta został nadwornym malarzem Stanisława Augusta Poniatowskiego, zyskał szlachectwo, został również generalnym dyrektorem pałaców i królewskich zbiorów sztuki. Wyspecjalizował się w malarstwie portretowym, tworząc dziesiątki przedstawień nie tylko władcy, ale i członków jego rodziny czy licznych przedstawicieli polskiej arystokracji. Wykonywał oczywiście i inne tematycznie dzieła, choćby plafony w Zamku Królewskim w Warszawie, o zróżnicowanej ikonografii bazującej m.in. na wątkach biblijnych oraz mitologicznych. Mimo pogarszającej się sytuacji państwa, kolejnych rozbiorów oraz abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego pozostał w Warszawie. Działał aktywnie do śmierci. Pod koniec życia został m.in. profesorem i honorowym dziekanem Oddziału Sztuk Pięknych Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Zmarł w 1818 roku.

 

Kamil Kopania

 

Bibliografia:

A. Chyczewska, Marcello Bacciarelli 1731-1818, Wrocław 1973; L. Kuk, A. Wawrzyniak Maoloni, Marcello Bacciarelli – pittore di sua maesta Stanislao Augusto Re di Polonia. Atti del convegno, [Roma], 3-4 novembre 2008, Roma 2011; B. Steinborn, Dzieła Marcella Bacciarellego: Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 1987

Grantodawcy

Logotyp programu Kultura Dostępna oraz Narodowego Centrum Kultury
Wschodzący Białystok - logotyp miasta Białystok
Żubr - logotyp Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podlaskiego
Logotyp Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego